पत्र

... बघ, पुन्हा अडकले मी या संज्ञा-संकल्पनांच्या फे-यात..
पण का कुणास ठाऊक, तुझा विचार मनात आला ना, की मी आपसूकच काहीशी बौद्धिक होऊन जाते. Generally, अशा वेळेस आजुबाजुचं वातावरण उन्हाळी असूनही, बहुतांशी मनांमध्ये गुलाबी थंडी साजरी होत असते.., पण मला मात्र तुझी 'राजकीय-सामाजिक-आर्थिक..' आणि अशा ब-याच 'इक'-'इय' प्रत्ययान्ति असलेल्या शब्दांबाबतची विश्लेषणे त्यातल्या प्रत्येक मुद्दयासहित तोंडपाठ झालेली असतात.. शाळेत, परीक्षेतील संभाव्य प्रश्नांची उत्तरे 21 अपेक्षितातून घोकूनही अनेकदा लक्षात राहायची नाहीत माझ्या!!.. इथे मात्र तू मांडलेल्या प्रत्येक मुद्द्यावर मीही विचार करायला लागते.., आपसूकच.. शाळेत कवितेचं रसग्रहणंही मी नवनीतमधून पाठ करायचे.. पाठ करायचे?!.. हसूच येतं आता त्याचं; आणि प्रश्नही पडतो.., इतका बदल कसा झाला माझ्यात?..
... अगदी सुरुवाती-सुरुवातीला आपण कॉलेजच्या कट्ट्यावर भेटायचो.. अख्खी संध्याकाळ तिथे घालवायचो.. तेव्हा तू , तुझे ते 'इक-इय'वाले जड शब्द, आणि त्याहूनही जड असलेले त्याबाबतचे तुझे विचार.., सगळंच नवीन होतं माझ्यासाठी!!.. तेव्हा आपण दोघंही प्रत्येकी एकच गोष्ट करायचो.. तू केवळ बोलायचास.. भरभरून.., आणि माझी फक्त श्रवणभक्ती सुरु असायची.. ब-याचदा तर सगळंच बाऊन्स जायचं माझ्या.., तरीही ऐकायचे.. ऐकतंच राहावसं वाटायचं.. मग कधी एखादा काहीबाही प्रश्न मी विचारला की त्यावर तू इतका फिदीफिदी हसायचास आणि मुद्दाम मला चिडवत म्हणायचास- 'केवढे 'मोठ्ठे' बालिश प्रश्न पडतात गं तुला?..', यात 'मोठ्ठे'वर जरा जास्तच जोर द्यायचास तू.. पण मग त्यानंतर, 'अशीच निरागस राहा.. कायम..', हे पुढलं वाक्य मात्र अगदीच मनापासून असायचं तुझं.. त्यामुळे, तुझ्यासाठी म्हणून स्वतःला बदलावं, असा विचारच कधी डोकावला नाही मनात!..
... ज्या पोटतिडकीने तू एखादा गंभीर मुद्दा मांडायचास, तितक्याच सहजतेनं तुझं ते मनमुराद हसणं- मनमोकळं बोलणं.. कदाचित तुझ्या या अंतर्बाह्य खरेपणामुळेच मी प्रेमात पडले असेन तुझ्या!!.. तेव्हा पडून गेले..; नकळतंच.. पण आता विचार करते तेव्हा; म्हणजे आत्ताश्या मीही विचार करायला लागलेय थोडा-थोडा.., तर सांगायचं म्हणजे, तुझं हे खरेपण आणखी आवडू लागतं मला.. आणि दरवेळी नव्याने, अंमळ जास्तीच प्रेमात पडते तुझ्या!!...  

- तुझीच

अहो सरकार

(आज या सरकारास 25 वर्षे झालीयेत बरं!!.. आहे ना लक्षात?!..)  

अनुवाद

एका इंग्रजी काव्याचा स्वैर अनुवाद

कविता आणि संहिता

...

खरंतर दोघीही माझ्या अत्यंत जवळच्या...

पण कधीतरी अवचितच घेरतात मला.

अशावेळी मग, दोघींपैकी कुणी एक..,

ठरवूच शकत नाही मी.

...

संहिता म्हणते,

'चल, एकत्र रचुयात आपण,

भव्य-दिव्य-अजरामर, असं काहीसं'...

तर कविता..,

अलगद हात हातात घेते माझा..,

नि हळूच कुजबुजते-

'चल माझ्यासोबत; हरवुयात दोघीही..,

मग शोधू एकमेकींना'...

...

                                     - लॅंग लीव्ह 

                                      ( अनुवाद- चारुश्री वझे )

काही आठवणी..

काल मी दादरला प्राची मॅडम यांच्या घरी गेले होते. एकवीस बि-हाडांची ती चौ-यांशी वर्षांची वास्तू आणि तीत नांदत असलेली त्यांची चौथी पिढी.. मला रामबागेतल्या आमच्या आंबेकर वाड्याचीच आठवण आली.. म्हणजे वाडा आंबेकरांचा- आम्ही त्यांचे भाडेकरू.. पण आम्हाला मुळी तो कधी परका वाटलाच नाही.. 

तर सांगायचं म्हणजे अगदी असाच होता आमचा वाडा.. आमचं घर.. घरापुढला कठडा, पुढलं दार-मागलं दार, मागल्या दाराला असलेला कडी-कोयंडा, नि त्या दारावरल्या लाकडी फळीवर असलेल्या मिश्र पांढ-या-चाॅकलेटी रंगाच्या दोन चिनीमातीच्या बरण्या.. त्यात काय असायचं देवंच जाणे.. आणि आता घरातला सर्वात महत्वाचा भाग.. पोटमाळा.. घराचा नि एकुणच आमच्या आयुष्यातला अविभाज्य घटक..

.. काल प्राची मॅडमचं घर पाहिल्यावर मनःपटलावर आमचा वाडाच दत्त म्हणून उभा राहिला.. वाडा आणि अर्थातच माझं बालपण.. अशावेळी जिच्यामुळे या दोन गोष्टी माझ्यासाठी अगदी खास आहेत तिची आठवण न आल्यावाचून कशी राहील?!!..

प्रिय आज्जी

तू आहेस अजूनही..

तू आहेस अजूनही 

औषधांच्या बटव्यात,

राजाराणीच्या गोष्टीत, 

आकाशात दडून बसलेल्या 

चांदोमामाशी लपाछपी खेळत

हसते आहेस- हसवते आहेस..

तू आहेस अजूनही..

तू आहेस अजूनही

समईच्या मंद ज्योतीत,

पणतीच्या सात्विक प्रकाशात,

नि उद्बत्तीच्या आत्मिक सुगंधात

शुभंकरोति म्हणत,

निरांजनात अखंड तेवत आहेस..

तू आहेस अजूनही..

तू आहेस अजूनही

देवापुढल्या पोथ्यांमध्ये,

चौकटीसमोरच्या रांगोळीत,

सडा शिंपलेल्या अंगणात,

नि कुंडीतल्या मातीत

जरास्सा शिडकावा होताच

दरवळते आहेस.. बहरते आहेस..

तू आहेस अजूनही..

तू आहेस अजूनही

लुटुपुटुच्या भांडणात,

लिप्टीचिप्टीच्या घासात,

घोडा-घोडा नि कांदेबटाट्याच्या

मजेशीर विक्रीत तर

फारच भाबडेपणाने खरेदी करतेस गं..

तू आहेस अजूनही

निंबोणीच्या झाडामागे,

आंब्याच्या बनात,

चॉकलेटच्या बंगल्यात,

नि भोलानाथच्या काल्पनिक सुट्टीतही..

नकट्या नाकातल्या नथीपासून

ते सौभाग्यलक्षणाच्या जोडवीत..

नि, ताकातल्या उकडीपासून

ते उकडीच्या मोदकापर्यंत..,

सर्रास वावर आहे गं तुझा..

खरं तर तू कुठे नाहीस?

प्रत्येक घरात,

प्रत्येक नात्यात,

प्रत्येक संस्कारात,

नि प्रत्येक मनात..

जोपर्यंत, घराच्या भिंती एकजुटीनं उभ्या आहेत,

नात्यांमधला ओलावा टिकून आहे,

संवेदनक्षम संस्कारांची जाण आहे,

नि मनातला एखादा तरी कोपरा

अजूनही हळवा आहे..

तू आहेस अजूनही..

तू आहेस अजूनही.. 

-चारुश्री वझे

असंच काहीसं.., सुचलेलं.. (2)

किती छान असतं नाही प्रेमात पडणं!!...

.. कुठल्यातरी कारणावरुन पहिले ओळख होते.., मग ‘formal’ मैत्री. बोलण्यातून त्या फॉर्मलिटीत एक ‘कम्फर्टनेस’ येतो... मग हळुहळू संवादाचे विषयही वाढत जातात... एकमेकांचे विचार कळू लागतात.., ते काहीसे जुळू लागल्यावर मग आपसूकच थोडासा इंटरेस्ट वाढू लागतो...

..मग ती मैत्रीही ‘informal’ची वाट धरते.., त्या वाटेवरुन जाता-जाता चेष्टा-थट्टामस्करीची छानशी सोबत मिळते.. हे सोबती मैत्रीला आणखी काहीसं तरल करतात... मग संवादही अधिकाधिक वाढतो.. एकमेकांना थोडेसे आणखी जवळून ओळखायला लागतो.., आणि म्हणूनच की काय संवादासोबत काहीसे वादही झडायला सुरु होतात...

... मग मैत्री जसजशी मुरु लागते तसतसा वाद घालणं आणि वाद मिटवणं हा तिचा जणु ‘फिटनेस स्पोर्ट’ बनून जातो.., मग हा खेळ खेळता-खेळता समोरच्याची मतं जरी न पटणारी असली तरी तो आपल्याही मतांचा आदर करणारा आहे, हे एकदा का त्या खेळाडूद्वयींना कळलं की, ‘व्यक्तिमत्व विकास’ व्यवसायातला ‘खेळांचे फायदे’मधला फायदा क्र.-३) खेळाडूंमध्ये संघभावना निर्माण होते. त्यांच्यात सांघिक वृत्ती जोपासली जाते...

... (आयुष्यभराची मैत्री जी म्हणतात ना ती अशीच होऊन जाते.., आपोआप.., आपल्या नकळतच!!... सुरुवातीला आपण ती जोपासतो., नंतर तीच आपली निगा राखते)...

... मग त्या मैत्रीचं स्वतःमध्येच एक छानसं नातं तयार होतं.. जणु ती आपल्या आयुष्याची एक वहिवाटच बनून जाते... ते नातं इतकं छान ट्युन होतं की.., एखाद्या अवचित क्षणी कुठल्याशा सुप्त आकर्षणाची जोड मिळताच ते अधिकाधिक बहरतं.. त्याचा दरवळ इतकाss स्निग्ध होतो की.., हळुवारपणे..अलगदच.., मैत्रीचं पुढलं पाऊल पडतं...

मग तेव्हा, 'बडे अच्छे लगते है.., ये धरती, ये नदियॉं, ये रैना, और.., तुम' हे आपसूकच ओठी रुणुझुणून जातं.. तर कधी 'किती बोलतो आपण दोघे, तरी बोलणे राहून जाते.. तुझ्या नि माझ्या या नात्याचे नाव सांगणे राहून जाते', असं म्हणत असतानाच, 'तू असतीस तर झाले असते, गडे, उन्हाचे गोड चांदणे', यांतलं छानसं कल्पनासुखही अनुभवून घेतो.. या कल्पनेच्या प्रवासात मग 'तुमको देखा तो यह खयाल आया, के, जिंदगी धूप तुम घना साया..'.., आश्वस्त करतं मनाला.. एक वेगळाच दिलासा देऊन जातं..

असंच काहीसं.., सुचलेलं..

     

असो...

https://youtu.be/sxaALWXEz_w

तुझं कुणासोबत तरी चालणं..,
हातात हात घेऊन, नजरेत नजर मिळवून..
वाईट नाही वाटत..,
पण छोट्याश्या कट्ट्यावर आपण एकत्र घालवलेली संध्याकाळ मात्र तेव्हा आठवते.
.. असो.

एकमेकांमध्ये आकंठ बुडालेलं तुमचं बोलणं..
काय बोलत असाल तुम्ही माहित नाही..
कदाचित एकमेकांच्या डोळ्यात
तुम्ही तुमच्या भविष्याची स्वप्नही रंगवत असाल..
..,
मला मात्र माझ्या बालिश विनोदावर
तुझं खळखळून हसणं आठवतं..
..असो.

तुझ्या बोटांचं सदान् कदा
तिच्या बटांमधलं गुंतलेपण..
पाहिलं की काहीशी ऑक्वर्ड होते मी..,
पण मग ट्रॅडिशनल डे ला मी साडी नेसून आल्यावर,
'वा!!.. क्या बात है, मेरी जान.. आज कुणीतरी तुला नक्की प्रपोज करेल बघ..',
हे तुझं म्हणणं आठवतं..
त्यावेळी मी नकळतपणेच बोलून गेले-
'अरे मग कर की प्रपोज'..
फार आस होती रे माझ्या डोळ्यात..,
पण तुझ्या मिष्किल डोळ्यांना तोही
एक बालिश विनोदच वाटला..
..असो.

तुझं माझ्यासोबत नसणं, किंवा
दुस-या कुणासोबत तरी असणं..
फार दुृःख असं नाही होत..
पण, तुझी सोबत मिळाल्यावर आयुष्य
आहे त्यापेक्षाही आणखी सुंदर वाटतं,
हे नक्की.., आणि ती जर मला मिळाली असती तर...
..असो.

जे आहे.., जसं आहे...
..असो.

माझे 'रेडिओ'गत

13 फेब्रुवारी- 'जागतिक रेडिओ दिन'. यंदाच्या 13 फेब्रुवारीला मला FTII,पुणेच्या रेडिओकथन स्पर्धेत सहभागी होण्याची संधी मिळाली. नातं माझं रेडिओशी, हा स्पर्धेचा विषय असून तिथे सांगितलेली रेडिओबद्दलची माझी ही खास आठवण-

'नमस्कार, आकाशवाणीचं हे मुंबई केंद्र. सकाळचे सहा वाजून पस्तीस मिनीटं झाली आहेत. सादर करीत आहोत, कार्यक्रम चिंतन हा चिंतामणी'...
... पाचवी ते सातवी या तीन वर्षांमध्ये रेडिओशी, चिंतन हा चिंतामणीशी आणि त्यातूनही श्रीराम केळकरांच्या ह्या अनाऊन्सनेंटशी खूप गहिरं नातं निर्माण झालेलं. कारण त्यांची 'सकाळचे सहा वाजून पस्तीस मिनीटं झाली आहेत', ही अनाऊन्समेंट झाली रे झाली, की, मी आंघोळ आटपून बाथरूममधून बाहेर यायलाच पाहिजे, हा, कुणीही न घातलेला असा दंडक होता. कारण इथे, तास-मिनीट-सेकंदाचं गणित नव्हतंच मुळी! रेडिओच्या कार्यक्रमांनुसार आमचे कार्यक्रम अध्यहृत असायचे. आजच्या आमच्या भाषेत सांगायचं झालं, तर, 'It has already lined-up'.. तर, सहा वाजून पस्तीस मिनीटं ही वेळ आमच्या बिनकाट्याच्या घड्याळ्याने अर्थात् रेडिओने दिल्यावर, आमच्या घरातली साधारण परिस्थिती अशी- मी आंघोळीहून बाहेर यायचे, बाबा पॅसेजमध्ये दात घासत असायचे आणि आई माझा डबा भरत असायची. मग, एकीकडे आवरताना रेडिओवरची प्रार्थना मी ही आळवायचे- 'हे ईश्वरा सर्वांना चांगली बुद्धी दे, आरोग्य दे,..' 'म्हंss, करा करा, जरा प्रार्थना कराच देवाला. तशीही आपल्याकडे बुद्धीची काहीशी कमतरताच आहे'.. दात घासणं किंवा दाढी करणं, काहीही असो. ते करता-करताच बाबा माझी मुद्दाम अशी टर्र उडवायचे. त्यामुळे प्रार्थना आणि माझी खिल्ली हे अध्यहृतच! क्वचितच कधीतरी बाबांनी ही संधी दवडली असेल. मग प्रार्थनेनंतर वामनराव पैंचं प्रवचन सुरू व्हायचं. एरव्ही 'झालं आता प्रवचन सुरू!', असं आपण उपहासाने म्हणतो. पण वामनराव पैंच्या प्रवचनात खरोखरंच विचारपूर्ण असेच उपदेश असायचे. मग ते सुरू असताना 'ऐकलंस का, आत्ता काय म्हणाले ते?', ह्या आईच्या प्रश्नावर मी केस विंचरता-विंचरता 'होss गंs आई' किंवा दूध पिताना मान डोलावूनच होकार द्यायचे. त्यावर 'नुसत्या नंदीबैलासारख्या माना नका डोलावू. प्रत्यक्ष आचरणातंही ते दिसू दे, म्हणजे झालं..' आता, बाबांचा डबा भरता-भरता आईची ही मार्मिक टिपण्णी असायची. कारण माझ्यानंतर तेही ऑफिससाठी बाहेर पडायचे. तर, अशा रीतीने 6.45 पर्यंत 'चिंतन हा चिंतामणीचा' पहिला भाग संपायचा. त्यानंतर लगेचच दत्तू काका म्हणजे माझे रिक्षावाले काका मला घ्यायला यायचे. त्यामुळे 6.35 ते 6.45 या दहा मिनीटात माझं आवरून, आईने कपात ओतलेलं दूध पिऊन, तासिकेनुसार दप्तर भरलंय ना, हे चेक करून आणि पुन्हा डबा-बाटली त्यात भरून मी गेटपाशी जाऊन उभी राहिले, की, माझी शाळा मोहिम फत्ते व्हायची. ..या दहा मिनीटात आमच्या तिघांचीही कामं आणि आमच्यातले 'सुखद-संवाद' रेडिओनुसार  lined-up असायचे. ..
.. तर, रेडिओबद्दलची ही माझी अतिशय खास आठवण. कारण कळत-नकळत ती पुन्हा मला माझ्या शाळेतल्या दिवसांत घेऊन जाते..  

आभाळ

आज सक्काळ-सकाळी आभाळ खूपच दाटून आलं. हल्ली त्यालाही काही काळवेळ राहीली नाहीये. म्हणजे डिसेंबरात हवा सर्द होते, वातावरणात धुकं दाटतं, दुपारच्या हवेतही गारवा असतो; पण आकाशात काळे ढग निर्माण होऊन सलग दोन दिवस पाऊस अक्षरशः कोसळावा म्हणजे अजबच प्रकार झाला की! माणूस हा लहरी असतोच.., पण, बहुदा निसर्गही आता माणसाळलेला दिसतोय!.. पण बिचारा सूर्य त्यामुळे झाकोळला गेलेला. आता सूर्यालाही 'बिचारा' म्हणायला लागावं म्हणजे.., म्हणूनच कदाचित ब-याचजणांना त्या आभाळाचं वावगं असतं. आभाळ म्हटलं की अगदी नको-नको होतं त्यांना. पण तिचं तसं नाहीए.
.. 'ती'.., आपल्यासारखीच्चे. पण तिची कधीच तक्रार नसते त्याच्याबद्दल. एरव्ही रस्त्यावर कुठल्याही बाईकवीर-वीरांगनेने जराशी रॉंगसाईडने गाडी घातली रे घातली की हेल्मेटच्या काचेआडून अतिवक्र वळण घेतलेल्या भुवयांखालचे तिचे गुरगुरणारे टप्पोरे डोळे दाटलेल्या त्या आभाळाकडे पाहून साधे कुरकुरतही नाहीत. कुठलाही आवेश न आणता- आवेग न धरता फारच स्तब्धपणे पाहते ती त्या आभाळाकडे. त्यामागचं कारण विचारल्यावर काय तर म्हणे, ते आभाळ तिला संयम शिकवतं. संयम.., आणि आभाळ? असो. ज्याची-त्याची फिलॉसॉफी...
.. आज कधी नव्हे ते तिने स्वतःहून सुट्टी घेतलेली. नाहीतर रोजची तिची धावपळ अशी काही असते, की प्रश्नच पडावा, नक्की कोण कुणाच्या मागे धावतंय? ती घड्याळाच्या काट्यांप्रमाणे धावते की, काटेच 'सलाम मेमसाहब' म्हणत तास-मिनिट-सेकंदाचे ठोके तिच्यासाठी वेळच्यावेळी वाजवतात?!.. पण आज ती घरीच होती. आणि अनायसे आजच तिला संयम शिकविणा-या त्या काळ्याकुट्टं सावल्यांनीही आकाशात गर्दी केली होती. पण आजचं आभाळ तसं अन्प्लिझंटच होतं. आता सरप्राईजेस वगळता अवेळी घडणारी प्रत्येक गोष्ट सुखावहच कशी ठरेल? ती ही काहीशी नाराज झाली खरी. पण वेळ कुठलीही असो, कॉफीच्या भरगच्च मगासह रिकाम्या बाल्कनीतून वर, त्या आभाळाकडे एकटक पाहत बसणं, हा बाईसाहेबांचा मुळातलाच आवडता छंद. ..एरव्ही वेळेचं काटेकोर गणित मांडण्यात तिचा हात कुणीच धरु शकत नाही, हा भाग वेगळा. ..पण काय अजब कॉम्बिनेशन आहे ना!- भरगच्च कॉफीचा मग आणि रिकामी बाल्कनी- एकांत, सोबत एकटेपणा. पण या सा-याला छेद देत हातातली ती वाफाळणारी कॉफी मात्र नकळतच तिच्या श्वासांशी हितगुज करीत होती. बाय द वे, कॉफी आहे म्हटल्यावर तिचे घुटके घेत छानपैकी गुणगुणणं तर आलंच. पण मघाशी म्हटल्याप्रमाणे कुठलाही आवेश न आणता- आवेग न धरता ती तिच्याच धुंदीत- तिच्याच लयीत गुणगुणु लागली. तिच्या अगदी मनाजवळचं; नव्हे मनातलंच गाणं- 'हंss.. बडेs अच्छेss लगते है.., ये धरतीs ये नदीयॉंss ये रैनाss और..' .. 'काश, हे त्यालाही कळलं असतं तर..' , ती वर पाहून स्वतःशीच पुटपुटली.
.. निसर्ग बहुदा जास्तच माणसाळलेला दिसतोय. कारण, ती अगदीच सहज बोलून गेली.., वर मात्र आभाळंच अधिक दाटून आलं. ..