Sunday, 23 April 2023

- - (अपरिचिता.)



प्रिय कृष्णा,
कालचक्रास आरपार भेदून
तू राहिला आहेस अगदी नितळ!
का मीच तशी होऊन पोहोचल्येय इथवर? 
माहीत नाही.

काळाच्या पल्याड -
क्षितिजसमान झालेली तुझी नौका
आणि अद्याप कालतीरावरली मी...
मिटल्या डोळ्यांत 
सारंच विरघळून जात असलं;
तरी पापणी उचलता क्षणी 
अथांगाच्या टोकाशी भरून राहिलेला तू 
दिसतोस मला.
पण राहा तिथे - तसाच... 
तुझ्या जागी अढळ...

मी आहे इथे या किनाऱ्यावर. 
पाण्यात पाय सोडून बसल्येय.
तुझ्या निळाईकडे बघतच रिती करत्येय 
युगानुयुगे प्राणपणाने जपलेली
माझी ओंजळ... 
त्वदियम् वस्तु गोविन्द तुभ्यमेव समर्प्यते।

नीरव लाटा 
वाहून नेताहेत
माझे कित्येक जड श्वास संथपणे...
ते लुप्त होताना -
क्षितिजावर उमटणाऱ्या आर्त तरंगांनी, 
सरसरत मागे येऊन पावलांना लुचणाऱ्या
नाजूक - हळव्या लहरींनी, 
अंतर्बाह्य शहारत्येय मी! 
पण मग सावरते स्वतःला.

खूप चाल्ल्येय आजवर!
अविरत... अव्याहत...

आता मात्र या इथे 
अशीच बसून राहणारे...
तूही तिथेच राहा. तसाच...
तुझ्या जागी अढळ...

दरम्यान बरेच कालप्रवाह
सरायचे बाकीयेत...
सरत राहतील...
काहीबाही वाहून आणतील -
बरंचसं घेऊन जातील -
नितळ होत राहील
सगळंच!...

या प्रदीर्घ प्रवासात
यथावकाश लिहीन पुन्हा कधीतरी... 
किंवा 
लिहावसं वाटावं 
असं काही उरणारच नाही कदाचित!...

तूर्तास रजा घेते.

तुझी, 
---
---
-- (अपरिचिता.)



- चारुश्री वझे

Sunday, 26 June 2022

स्वरार्घ्य

प्रातःषड्जा नमन करुनी
रिषभ-पहाट फुलताना
मंदमंदसा दरवळ येई
गंधार-पुष्प बहरताना..

जाग येतसे वसुंधरेला
अरुणकिरण शलाकांनी
मध्यम-नक्षी मोहक भासे
तीव्र-शुद्ध कवडशांनी..

मध्यान्हीच्या स्थिर समयी
अचल पंचम गूंजतसे
कातरवेळी अधीर धैवत
मनां हुरहूर लावतसे..

निषाद-रात्री नभीमंडपी
तारका लुकलुकताना
आठव होई दिनभराचा
सुरेल प्रवास तरळताना..

अखेर होई दर्शन 
त्या अथांग संगीत-सरितेचे
ब्रह्ममुहूर्ता समयी ती
भू-वरी ह्या विलसतसे..   

तिचे ओजस्वी रूप पाहतां 
चक्षु दिपती पळभरी 
अनेक जन्म घेऊनि परि
संगीत-साधना राहे अधुरी..

अशावेळी मी तिच्या किनारी
शांत बसुनि राहतसे..
तिचीच ओंजळ घेऊनि 
तिजला स्वरार्घ्य मी अर्पितसे..
 
- चारुश्री वझे

Tuesday, 7 June 2022

आभाळ आणि त्याची चांदणी

 आकाश निळे तो हरी

अन् एक चांदणी राधा

बावरी 

युगानुयुगिची मनबाधा

...

रात्रीच्या गडद निळ्या आभाळात चमचमणाऱ्या चांदण्या.. आणि त्यापासून थोडी दूर - थोडी अलिप्त अशी एक तारका.. तिचं चमचमणं - लखलखणं वेगळंय काहीसं.. ती लकाकते तेव्हा तिची आभा त्या निळ्या आभाळाहूनंही गडद निळी असते.. सावळ्याकडेच झुकणारी जणु!.. आणि तिचा प्रकाश?!.. फारंच स्तिमित करणारा आहे..

असं काय आहे तिच्या त्या प्रकाशात?.. 

म्हटला तर एकाक्षणी फारंच अवखळ वाटतो तो.., तर दुसऱ्या क्षणीच कुठलीशी हुरहुर पाझरून जातो.. समाधानाने ओथंबलेल्या उत्कट सुखाचं शुभ्रत्व असतं त्यात..; आणि तरीही एक सूक्ष्म हळवी सल हळहळते त्या शुभ्रतेतूनंच.. आणि मग विरघळून जाते चहुबाजुच्या गडद-सावळ्या आभेत.. नितळ - निरामय आनंदाचा उभार आहे त्या तरल प्रकाशात.., आणि वेदनेपलीकडची शांतताही स्थिर आहे त्याच तरलतेत..

या साऱ्या संमिश्रतेचं अतीव निर्मळतेने जतन करत ती तारका लुकलुकते आहे.. तिचा तो प्रकाश त्यामुळेच स्तिमित करणारा आहे. 
...
अशावेळी वर आभाळकडे बघताना फार प्रकर्षाने जाणवतं की, त्या विस्तीर्ण आभाळाच्या हृदयस्थ ती एकच चांदणी व्यापून राहिली आहे.. आणि चांदणीच्या त्या इवल्याश्या आभेत मात्र अवघं अवकाश भरून राहिलं आहे.. 

आकाश निळे तो हरी

अन् एक चांदणी राधा

बावरी 

युगानुयुगिची मनबाधा

...

( पु. शि. रेग्यांच्या या काव्यपंक्तींवरलं माझं हे स्वगत...) 

Monday, 7 February 2022

स्वरलता...

भारतरत्न. लता दीदींच्या पवित्र स्मृतीस माझ्या या शब्द-कळ्यांची आदरांजली...   

कधी शौर्यता
ज्वलंत होतंसे स्वरांनी..
कधी शांत-शीतल
झरतंसे अंगाई..
कधी बालगीते-
कधी संतवाणी..
कधी प्रेमगूंजन-
कधी विरहविराणी..
जिने माळियेली
ही हृद्य भावसुमने..,
अशी स्वरलता
आता न होणे..

दरवळावा तिचा षड्ज 
उगवत्या दिशेसी..
मध्यान्ही मिळावी
साथ पंचमाची..
निषादीय चांदण्यांची
स्वप्निल धुंदी..
सप्तकांनी सजावी 
रोज दैनंदिनी..
जिच्या या स्वरशृंखलांची
आसमानी तोरणे..,
अशी स्वरलता
आता न होणे..

तिचा स्वरनिनाद
घुमतसे वंद्यस्थानी..
एकजूट - एकसंध
राष्ट्राभिमानी..
जिची गानप्रतिभा 
ही एकचि अनंते..,
अशी स्वरलता
आता न होणे..

- चारुश्री वझे

Sunday, 26 September 2021

अनुभूती : पुनवप्रित

 

१-०८-२०२१


काल कौशल इनामदार यांच्या ‘कौशलकट्टा’ या युट्युब चॅनेलवर पुलंबद्दलच्या त्यांच्या वैयक्तिक आठवणींविषयीचा भाग मी बघत होते. पुलंच्या ८०व्या वाढदिवसाप्रित्यर्थ दादर-माटुंगा कल्चरल सेंटरमध्ये पुलंच्या नाटकांचा, साहित्याचा, त्यांच्या गीतांचा असा पुलमय कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला होता. त्या कार्यक्रमात पुलकीत गीते सादर करण्याची संधी कौशल यांना मिळाली. आणि त्या संधीबरोबरंच सुनीताबाईंची एक सूचनाही त्यांना पोचती झाली. ती अशी की- केवळ पुलकीत गीते सादर न करता ‘बिल्हण’ ही संगीतिका कौशल यांनी सादर करावी; जी त्या अगोदर सुमारे ५० वर्षांपूर्वी आकाशवाणीवर सादर झाली होती. मंगेश पाडगांवकरांनी ही संगीतिका लिहिली असून पुलंनी तिला संगीतबद्ध केलं होतं. त्याबाबतचे अधिक तपशील आणि त्याच्या अवतीभवती गुंफलेले किस्से हे कौशल यांच्या युट्युब चॅनेलवर आपल्याला ऐकायला मिळतीलंच. त्याचा जरूर आस्वाद घ्यावा!

तर सांगायचा मुद्दा असा की, ‘शब्दांवाचून कळले सारे शब्दांच्या पलिकडले’ हे मराठीतील अजरामर भावगीत हे मूळतः याच संगीतिकेतलं. आजच्या घडीला हे गाणं कैकांच्या ओठी रुळलेलं आहे. त्यातीलंच एक कडवं-

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षदीप विरघळले गात्री..’

परंतु बिल्हण या संगीतिकेत- या गाण्याच्या मूळ संहितेत मात्र-

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षचंद्र विरघळले गात्री..’

असं पाडगांवकरांनी लिहिलं होतं.

..

कौशल यांनी ही आठवण सांगताच हे कडवं मी पुन्हा-पुन्हा गाऊ लागले. ‘लक्षदीप’ आणि ‘लक्षचंद्र’ हे दोन्ही शब्द घेऊन एकामागून एक मी कडव्याच्या ओळी गुणगुणू लागले. आणि त्या घडीला हे कडवं मला दोन वेगळ्याच भावार्थांनी अनुभूत झालं-

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षदीप विरघळले गात्री

मिठीत तुझिया या विश्वाचे

रहस्य मज उलगडले’

पुनवेच्या त्या चंद्रप्रकाशात उजळून निघालेली आपल्यातील प्रित अशी काही दैदीप्यमान होती की, जगातील लक्षदीप त्यात विरघळून जावेत. या तेजोमय प्रेरणेतून आविष्कृत झालेलं भावगम विश्व नि प्रितीच्या त्या दैदीप्यमान वैश्विकतेची अंतस्थ प्रचिती, त्या पुनवरात्री तुझ्या बाहुपाशात मला झाली.

..

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षचंद्र विरघळले गात्री

मिठीत तुझिया या विश्वाचे

रहस्य मज उलगडले’

पुनवेच्या त्या रात्री प्रितीच्या मर्मबंध आलिंगनात कैक युंगांचे लक्षचंद्र गात्रागात्रांत विरघळले. विश्वाशी जडलेले आदिम रुधिरबंध नि त्यातून निरंतर पाझरणारी रुचिर प्रित- तुझ्या त्या मुग्ध कवेत विश्वमूलाच्या धमन्यांमधलं हे रहस्य माझ्या आत झिरपलं.

..

एकीकडे पुनवप्रितीची दैदीप्यमान वैश्विक अनुभूती; तर दुसरीकडे तिचा विश्वमूलाशी असलेला आदिम बंध. केवळ एका शब्दाच्या फेरबदलानेदेखील अनुभवाच्या अभिव्यक्तीत किती तफावत आढळू शकते! अर्थात्, हा मला प्रतित झालेला भावार्थ आहे.

कविता खरोखरीच स्वैर असते, हे अशावेळी अगदी खासंच पटतं. शब्दांच्या साच्यात जरी ती प्रमाणबद्ध असली तरी तिच्या अनुभूतींमधला तिचा आत्मा हा मुक्त आहे. एक कविता नि तिच्या अनेकानेक प्रचितीछटा. माझ्या रसिकमनावर जी छटा उमटली तिच्यातील रंगसंगतीला उलगडण्याचा हा एक छोटास्सा प्रयत्न!


Sunday, 28 February 2021

कधीतरीच...

 काहीतरी घडतं

आजुबाजुला - कुठेतरी

केव्हातरी - कधीतरी...

...

ऐकणं होतं, बघणं होतं,

अनुभवणं होतं, सोसणंही होतं...

आणि अचानक थरथरू लागतं

मनातलं पान..

बिथरू लागतं जागच्या जागी..

आवेग जसजसा वाढू लागतो त्याचा,

तशी आजुबाजुने वेढलेली सर्व सुस्त आवरणं

गळून पडतात एकेक करून... 

खूप खोलवर दडलेलं काहीतरी 

उफाळून येऊ लागतं..

मनातल्या त्या पानावर मग सरमिसळ होते-

कल्पना - संकल्पना - अनुभव -

संस्कार - मतं - भावना -

आणि अशा कैक प्रवाहांची..

ओळखीचे - अनोळखी,

आकळणारे - न कळणारे -

असे कित्येक ओघ मिसळू लागतात

त्या पानावर...

सरते शेवटी वहीच्या कागदावर

काहीच थेंबांची शिंपडणी होते...

म्हणायला नवं सर्जनंच असतं ते;

पण तरीही सूक्ष्मसा आदिम गंध 

येतोच त्याला...

कुठल्याश्या निर्गुणाची सगुण प्रतिमाच

साकारली गेलीये की काय,

असाही भास होतो मग...

असं  बरंच काहीसं होत असतं,

लिहितेवेळी...

...

काहीबाही घडून येतं

आतल्या आत - कुठेतरी

केव्हातरी आणि..,

कधीतरीच!...


Tuesday, 1 December 2020

एका इंग्रजी कवितेचा स्वैर अनुवाद

 

An answer to a critic of sorts

 

A lady will perhaps meet a man

Because of the way he writes

And soon the lady might be suggesting

Another way of writing.

 

But if the man loves the lady

He will continue to write the way he does

And if the man loves the poem

He will continue to write the way he must

 

And if the man loves the lady and the poem

He knows what love is

Twice as much as any other man

 

I know what love is

This poem is to tell the lady that.

 

-Charles Bukowski

 

 

 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 

 

 

तत्सम चिकित्सकांना उत्तर

 

ती कुणी एक भेटेल त्याला

त्याच्या लेखनशैलीवर भाळून.

आणि कदाचित तत्क्षणीच

त्याला वेगळ्याच कुठल्यातरी शैलीशी

अवगतही करून देईल ती..

 

पण जर त्याचं तिच्यावर प्रेम असेल

तर तो आपल्या लेखनाचा

ओघ कायम राखील..

आणि जर त्याचं काव्याकृतीवर प्रेम असेल

तर तो आपल्या लेखनाचा

साचा अबाधित ठेवील..

 

आणि जर त्याचं ती आणि काव्याकृती

या दोहोंवरही प्रेम असेल

तर, त्याला कळलंय प्रेम म्हणजे काय ते..

इतर पुरुषांपेक्षा जरा दुप्पटीने जास्तंच!..

 

मला माहितीये

प्रेम म्हणजे काय असतं..

हेच, की ही कविता त्या कुण्या ‘ती’ला ऐकवणं...


अनुवाद- चारुश्री वझे

 

 

 

सांजसखी

रंगताना रंग ओले रंगवेड्या नभावरी  पाहता श्रांत बैसते सांजसखी काठावरी पसरते भवताली  संध्यामग्न सायधुके  जळांत वाहून जाते  घनगर्द नवलाई उरता क...