स्वरलता...

भारतरत्न. लता दीदींच्या पवित्र स्मृतीस माझ्या या शब्द-कळ्यांची आदरांजली...   

कधी शौर्यता

ज्वलंत होतंसे स्वरांनी..

कधी शांत-शीतल

झरतंसे अंगाई..

कधी बालगीते-

कधी संतवाणी..

कधी प्रेमगूंजन-

कधी विरहविराणी..

जिने माळियेली

ही हृद्य भावसुमने..,

अशी स्वरलता

आता न होणे..

दरवळावा तिचा षड्ज 

उगवत्या दिशेसी..

मध्यान्ही मिळावी

साथ पंचमाची..

निषादीय चांदण्यांची

स्वप्निल धुंदी..

सप्तकांनी सजावी 

रोज दैनंदिनी..

जिच्या या स्वरशृंखलांची

आसमानी तोरणे..,

अशी स्वरलता

आता न होणे..

तिचा स्वरनिनाद

घुमतसे वंद्यस्थानी..

एकजूट - एकसंध

राष्ट्राभिमानी..

जिची गानप्रतिभा 

ही एकचि अनंते..,

अशी स्वरलता

आता न होणे..

- चारुश्री वझे

अनुभूती : पुनवप्रित

 

१-०८-२०२१

काल कौशल इनामदार यांच्या ‘कौशलकट्टा’ या युट्युब चॅनेलवर पुलंबद्दलच्या त्यांच्या वैयक्तिक आठवणींविषयीचा भाग मी बघत होते. पुलंच्या ८०व्या वाढदिवसाप्रित्यर्थ दादर-माटुंगा कल्चरल सेंटरमध्ये पुलंच्या नाटकांचा, साहित्याचा, त्यांच्या गीतांचा असा पुलमय कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला होता. त्या कार्यक्रमात पुलकीत गीते सादर करण्याची संधी कौशल यांना मिळाली. आणि त्या संधीबरोबरंच सुनीताबाईंची एक सूचनाही त्यांना पोचती झाली. ती अशी की- केवळ पुलकीत गीते सादर न करता ‘बिल्हण’ ही संगीतिका कौशल यांनी सादर करावी; जी त्या अगोदर सुमारे ५० वर्षांपूर्वी आकाशवाणीवर सादर झाली होती. मंगेश पाडगांवकरांनी ही संगीतिका लिहिली असून पुलंनी तिला संगीतबद्ध केलं होतं. त्याबाबतचे अधिक तपशील आणि त्याच्या अवतीभवती गुंफलेले किस्से हे कौशल यांच्या युट्युब चॅनेलवर आपल्याला ऐकायला मिळतीलंच. त्याचा जरूर आस्वाद घ्यावा!

तर सांगायचा मुद्दा असा की, ‘शब्दांवाचून कळले सारे शब्दांच्या पलिकडले’ हे मराठीतील अजरामर भावगीत हे मूळतः याच संगीतिकेतलं. आजच्या घडीला हे गाणं कैकांच्या ओठी रुळलेलं आहे. त्यातीलंच एक कडवं-

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षदीप विरघळले गात्री..’

परंतु बिल्हण या संगीतिकेत- या गाण्याच्या मूळ संहितेत मात्र-

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षचंद्र विरघळले गात्री..’

असं पाडगांवकरांनी लिहिलं होतं.

..

कौशल यांनी ही आठवण सांगताच हे कडवं मी पुन्हा-पुन्हा गाऊ लागले. ‘लक्षदीप’ आणि ‘लक्षचंद्र’ हे दोन्ही शब्द घेऊन एकामागून एक मी कडव्याच्या ओळी गुणगुणू लागले. आणि त्या घडीला हे कडवं मला दोन वेगळ्याच भावार्थांनी अनुभूत झालं-

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षदीप विरघळले गात्री

मिठीत तुझिया या विश्वाचे

रहस्य मज उलगडले’

पुनवेच्या त्या चंद्रप्रकाशात उजळून निघालेली आपल्यातील प्रित अशी काही दैदीप्यमान होती की, जगातील लक्षदीप त्यात विरघळून जावेत. या तेजोमय प्रेरणेतून आविष्कृत झालेलं भावगम विश्व नि प्रितीच्या त्या दैदीप्यमान वैश्विकतेची अंतस्थ प्रचिती, त्या पुनवरात्री तुझ्या बाहुपाशात मला झाली.

..

‘आठवते पुनवेच्या रात्री

लक्षचंद्र विरघळले गात्री

मिठीत तुझिया या विश्वाचे

रहस्य मज उलगडले’

पुनवेच्या त्या रात्री प्रितीच्या मर्मबंध आलिंगनात कैक युंगांचे लक्षचंद्र गात्रागात्रांत विरघळले. विश्वाशी जडलेले आदिम रुधिरबंध नि त्यातून निरंतर पाझरणारी रुचिर प्रित- तुझ्या त्या मुग्ध कवेत विश्वमूलाच्या धमन्यांमधलं हे रहस्य माझ्या आत झिरपलं.

..

एकीकडे पुनवप्रितीची दैदीप्यमान वैश्विक अनुभूती; तर दुसरीकडे तिचा विश्वमूलाशी असलेला आदिम बंध. केवळ एका शब्दाच्या फेरबदलानेदेखील अनुभवाच्या अभिव्यक्तीत किती तफावत आढळू शकते! अर्थात्, हा मला प्रतित झालेला भावार्थ आहे.

कविता खरोखरीच स्वैर असते, हे अशावेळी अगदी खासंच पटतं. शब्दांच्या साच्यात जरी ती प्रमाणबद्ध असली तरी तिच्या अनुभूतींमधला तिचा आत्मा हा मुक्त आहे. एक कविता नि तिच्या अनेकानेक प्रचितीछटा. माझ्या रसिकमनावर जी छटा उमटली तिच्यातील रंगसंगतीला उलगडण्याचा हा एक छोटास्सा प्रयत्न!

कधीतरीच...

 काहीतरी घडतं

आजुबाजुला - कुठेतरी

केव्हातरी - कधीतरी...

...

ऐकणं होतं, बघणं होतं,

अनुभवणं होतं, सोसणंही होतं...

आणि अचानक थरथरू लागतं

मनातलं पान..

बिथरू लागतं जागच्या जागी..

आवेग जसजसा वाढू लागतो त्याचा,

तशी आजुबाजुने वेढलेली सर्व सुस्त आवरणं

गळून पडतात एकेक करून... 

खूप खोलवर दडलेलं काहीतरी 

उफाळून येऊ लागतं..

मनातल्या त्या पानावर मग सरमिसळ होते-

कल्पना - संकल्पना - अनुभव -

संस्कार - मतं - भावना -

आणि अशा कैक प्रवाहांची..

ओळखीचे - अनोळखी,

आकळणारे - न कळणारे -

असे कित्येक ओघ मिसळू लागतात

त्या पानावर...

सरते शेवटी वहीच्या कागदावर

काहीच थेंबांची शिंपडणी होते...

म्हणायला नवं सर्जनंच असतं ते;

पण तरीही सूक्ष्मसा आदिम गंध 

येतोच त्याला...

कुठल्याश्या निर्गुणाची सगुण प्रतिमाच

साकारली गेलीये की काय,

असाही भास होतो मग...

असं  बरंच काहीसं होत असतं,

लिहितेवेळी...

...

काहीबाही घडून येतं

आतल्या आत - कुठेतरी

केव्हातरी आणि..,

कधीतरीच!...

एका इंग्रजी कवितेचा स्वैर अनुवाद

 

An answer to a critic of sorts

 

A lady will perhaps meet a man

Because of the way he writes

And soon the lady might be suggesting

Another way of writing.

 

But if the man loves the lady

He will continue to write the way he does

And if the man loves the poem

He will continue to write the way he must

 

And if the man loves the lady and the poem

He knows what love is

Twice as much as any other man

 

I know what love is

This poem is to tell the lady that.

 

-Charles Bukowski

 

 

 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 

 

 

तत्सम चिकित्सकांना उत्तर

 

ती कुणी एक भेटेल त्याला

त्याच्या लेखनशैलीवर भाळून.

आणि कदाचित तत्क्षणीच

त्याला वेगळ्याच कुठल्यातरी शैलीशी

अवगतही करून देईल ती..

 

पण जर त्याचं तिच्यावर प्रेम असेल

तर तो आपल्या लेखनाचा

ओघ कायम राखील..

आणि जर त्याचं काव्याकृतीवर प्रेम असेल

तर तो आपल्या लेखनाचा

साचा अबाधित ठेवील..

 

आणि जर त्याचं ती आणि काव्याकृती

या दोहोंवरही प्रेम असेल

तर, त्याला कळलंय प्रेम म्हणजे काय ते..

इतर पुरुषांपेक्षा जरा दुप्पटीने जास्तंच!..

 

मला माहितीये

प्रेम म्हणजे काय असतं..

हेच, की ही कविता त्या कुण्या ‘ती’ला ऐकवणं...

अनुवाद- चारुश्री वझे

 

 

 

शांताबाईंच्या मनःपटलावरलं चांदणं!..

  सध्या माझं शांता शेळके यांच्या 'पूर्वसंध्या' या काव्यसंग्रहाचं वाचन सुरु आहे. खरंतर त्याला केवळ 'वाचन' असं नाही म्हणता येणार. कारण केवळ वाचनात एक प्रकारचा रुक्षपणाच अधिक असतो. परंतु शांताबाईंसारख्या मनस्वी लेखिका-कवयित्रीच्या साहित्याचं आपण केवळ वाचन करूच शकत नाही. उलट आपल्याही नकळत आपण त्यांच्या साहित्याचा मनस्वीय आस्वाद घेऊ लागतो. ही आस्वादाची प्रक्रिया अगदी सहज घडून येते. याचं मुख्य कारण म्हणजे मुळातच शांताबाईंच्या लेखनात असलेली अंगभूत सहजता!..

   'पूर्वसंध्या'तील कवितांचा आस्वाद घेताना मी त्याबरोबरंच शांताबईंचा 'धूळपाटी' हा आत्मचरित्रपर असलेला ललित-लेखसंग्रहदेखील वाचला. त्यात शांताबाईंनी वर्णिलेल्या एका दृश्यप्रसंगाची आणि पूर्वसंध्यामधील दोन कवितांची माझ्या मनात सांगड घातली गेली. या दोहोंचा परस्परांशी थेट संबंध असेलंच वा तसा तो आहे, असं माझं मुळीच म्हणणं नाही. पण माझ्या मनात तो संबंध प्रस्थापित झाला. जणु हे माझंच 'संदर्भ-स्वगत' आहे, असं म्हणा!..

.. 

  " मागच्या माडीतली एक विचित्र आठवण मी कधीच विसरणार नाही. या माडीला लागून स्वयंपाक घरावर टाकलेले पत्र्याचे आडवे छप्पर होते. ... एकदा मागल्या माडीत मी झोपले असताना रात्री अचानक मला जाग आली. चूळ भरण्यासाठी मी पत्र्यावर आले आणि बाहेरचा देखावा बघून चकित, स्तिमित झाले की तिथेच बसून राहिले. ती चांदणी रात्र होती. शांत चांदणे फुलले होते. ... त्या शांत नि:स्तब्ध वातावरणात माझे मन असे भारावून गेले की मी तिथेच बसून राहिले. ... त्या रात्री मी काय पाहिले, काय अनुभवले, तिथे तशी मी का बसून राहिले होते याचा मला या क्षणापर्यंत उलगडा झालेला नाही. ... "  

[ 'धूळपाटी' पृ.क्र.- ४७,४८ ]

'धूळपाटी'मधील ' आठवणी आजोळच्या' या लेखात शांताबाईंनी खेडचं, तिथल्या त्यांच्या आजोळचं, त्यांच्या वाड्याचं वर्णन केलं आहे. वाड्याच्या माडीचा उल्लेख त्यांनी जिथे-जिथे केला आहे तिथे- आभाळ, रात्रीचं फुललेलं शांत चांदणं, तिथे त्यांनी व्यतीत केलेला त्यांचा एकांत - यांचा संदर्भ हमखास येतो. वर नमूद केलेलं दृश्य हे कुठेतरी त्यांच्या मनाच्या बोधपूर्व स्तरात ( Subconscious mind) कोरलं गेलेलं असणार. त्यांच्या स्तिमित होण्याचा थेट उलगडा जरी त्यांना झालेला नसला तरी ते दृश्य- ती घटना आठवणीच्या रुपात मनात खोलवर रुजली असणारंच. ही आठवणंच मग एखाद्या अवचित प्रसंगी कुठल्या ना कुठल्या माध्यमातून व्यक्त होते. त्या घटनादृश्याची अभिव्यक्ती त्या माध्यमातून नकळतपणे रेखाटली जाते. त्यातूनही 'कविता' हे तर स्वगताचंच माध्यम! त्यामुळे आठवणींचा थेट उलगडा जरी झाला नसला तरी त्यांचा कुठला ना कुठला संदर्भ हा या अभिव्यक्तीत हमखास दडलेला असतो-

' उमगत नाही कधीच मला

अर्थ त्या शांत समंजस ता-यांचा

आणि त्यांच्या आत्ममग्न गाण्याचाही

मात्र माझ्याप्रमाणेच असते ऐकत-बघत

विस्तारलेले अफाट आभाळ, दिशा दाही '

[ कविता- ता-यांचे शांत कळप ]

  कवयित्रीचं तिच्या आजोळच्या वाड्यातल्या माडीतून दिसणा-या चांदण्यांना नि त्या चांदण्यांनी भारलेल्या त्या दृश्याला पाहून स्तिमित होणं, स्तब्ध होणं.. कदाचित त्यावेळी तिच्याही नकळत त्या ता-यांचं नीरव-आत्ममग्न गाणंच ती ऐकत असेल.., त्या स्तब्धतेच्या ग्लानीतच ती नकळतपणे आश्चर्यचकीतंही झाली असेल.., वा आत्यंतिक नवलाईचीच ती स्तिमितता-स्तब्धता असेल.. 

...

  

' लखलखत्या असंख्य चांदण्या अवघ्या आभाळभर

आणि असंख्य प्रतिबिंबांची हृदयस्थ प्रवाहात थरथर

अवघे तारांगण अलगद खाली उतरलेले

आणि प्रत्येक चांदणीत माझेच मन मोहरलेले

मी आभाळ, मी चांदणी, मीच अनन्त अवकाश

मी तुफान वादळवारा, मीच हलका निःश्वास

अनन्त युगे ओलांडून झालेली मी आरपार

अनुभवलाच नव्हता कधी असा असीम विस्तार '

[ कविता- लखलखत्या असंख्य चांदण्या ]

  आभाळ, रात्रीचं त्यात फुललेलं शांत चादणं- माडीतून दिसणा-या या निसर्गप्रतिमांशी एकरूप झाल्यावर नि त्यातून होणा-या कुठल्याश्या अनुभूतीनेच कवयित्री त्या समयी स्तिमित झाली असेल.. त्यावेळची तिची स्तब्धता म्हणजे स्वतःच्याच अगोचर अस्तित्वाची तिला झालेली अंतस्थ अनुभूती असेल..

...

   अशा प्रकारे वरील दोन्ही कवितांचं अनुभवविश्व जरी भिन्न असलं तरी कवयित्रीच्या मनातला त्यांचा दृश्यसंदर्भ हा कदाचित एकच असावा. मनात खोलवर रुजलेल्या या दृश्यरुपी आठवणीचा सुप्त प्रभावच शांताबाईंच्या कवितांमधून, त्यातील काव्यप्रतिमांमधून नि त्यांच्या काव्यभाषेतून सशब्द झाला असावा. वा लेखनसमयीच्या त्यांच्या मनःपटलावर तो दृश्यसंदर्भ अवतरलाही असेल. मनाच्या खोल तळ्यातून ते चांदणं अवचित झिरपलंही असेल.. मला मात्र या चांदण्याने फारंच मोहीत केलंय, हे खरं!..

...

अवचित कधीतरी

फार काही अपेक्षा नाहीये माझी
पण एखादा पाऊस होऊन ये ना कधीतरी..
कदाचित तेव्हा तुलाही कळेल,
'आभाळ दाटून येणं' म्हणजे काय असतं ते!!..
तुलाही असह्य होईल तो ताण..,
नि मग मनसोक्त बरसताना
अलगद होणा-या त्या रितेपणाचाही
मनस्वी आनंद घेशील तू..
माझं रडणंही निव्वळ व्यर्थ नसतं, हे,
कदाचित समजेल तुला...

फारसा हट्ट नाहीच्चे मुळी माझा,

तुझ्या पावसातला एख्खादा जरी थेंब
माझ्या गालावर येऊन पडला ना,
तरी चिंब होऊन जाईन मी..
हां, आता नेहमीसारख्याच तेव्हाही ओलावतील माझ्या पापण्या,
कदाचित!!..,
आणि अगदीच न राहवून एख्खादा टिपूसही ओघळेल
माझ्या काजळकड्यावरून..
पण तो जेव्हा तुझ्या थेंबाला येऊन मिळेल ना..,
तुलाही जाणवेल त्यातली स्निग्धता.., कदाचित!!...

तू पाऊस होऊन जेव्हा मातीत मिसळशील ना
तुझ्या ओल्या स्पर्शाने माझ्यासारखीच तीही शहारून जाईल बघ..
नि त्यावेळी तिच्या दरवळीचे ते मुग्ध धुमारे..
तेच कदाचित सांगतील तुला, माझं खरंच कित्ती प्रेम आहे तुझ्यावर!!..
शब्दाविना सांगण्याची नि अर्थावाचून समजून घेण्यातली
जी गंमत असते ना, तीही कळेल बघ तुला...
खरंच येशील का रे असा एखादा पाऊस होऊन अवचित कधीतरी?...

- चारुश्री वझे

माझा वेळ

सहसा वेळ 'मिळतो' मला
पण आज मला वेळ 'भेटला' !!...
म्हणाला, "hey, काय म्हणतेस, कशीयेस?"..
मला थोडं विचित्रच वाटलं..
मी पाहतच राहिले त्याच्याकडे
माझ्या 'वैचित्र्यपूर्ण' नजरेने..
तसा एकदम माझ्या जवळ आला..
आणि बाजुलाच बसला.. खेटून!!..
मग मीही घुश्शातच विचारलं,
"काय काम आहे?"..
काहीसं मिष्किल हसत तो म्हणाला,
"विशेष काही नाही.. आज मी निवांतंय..
तूही आरामशीरेस.. म्हटलं यावं तुझ्यापाशी..,
बसावं तुझ्याशेजारी.., बोलावं तुझ्याशी..
.. ए, गप्पा मारुयात का आपण?..
थोडं तुझं - थोडं माझं share करु..
what say?"...
मी बधिरल्यासारखी पाहतंच राहिले त्याच्याकडे..
एकटक.. कुठलीच प्रतिक्रिया न देता..
मग तोच बोलता झाला-
''आपण किती एकमेकांसोबत असतो, नाई!!..
मात्र जगतो किती एकमेकांसाठी माहित नाही..
पण असतो मात्र एकमेकांसोबत.. कायम..
कधी माझ्यामागून तू पळत येतेस..
कधी माझ्यासोबतंच धावतेस..
तर कधी accelerator इतका वाढवतेस,
की काहीच्च्या काही पुढे निघून जातेस यार!!..
मग मीच कसाबसा गाठतो तुला..
करकच्च धरून सावरतो तुझा आवेग..
बदल्यात 'thank you' म्हणण्याचीही तसदी घेत नाहीस तू..
अर्थात्, दोस्तीत 'no sorry - no thanks', असंच असतं म्हणा !..
.. पण..
आपण आहोत का गं एकमेकांचे मित्र?"..
- असं म्हणून तो थांबला..
आणि मी पुन्हा तशीच पाहत राहिले त्याच्याकडे.. एकटक..
..
आज मला पहिल्यांदाच जाणवलं,
'माझा वेळ' हा खरंच कित्ती माझाय!!..
एरव्ही, वेळ मिळाल्यावर आनंद होतो..
आज, वेळ भेटल्यावर आश्वस्त वाटलं..
बहुधा, आमच्यात मैत्री होऊ लागलीये!!...
...

- श्री उवाच